Dwa koła wyglądają na różnej wielkości, choć są identyczne. Linie wydają się mieć inną długość, ale linijka pokazuje coś zupełnie innego. Z kolei czarna kropka potrafi na chwilę zniknąć sprzed oczu. Jak to możliwe? Zestaw „Czy nasze zmysły mogą nas oszukać?” zaprasza dzieci do odkrywania, że to, co widzimy, słyszymy i czujemy, nie zawsze jest tak oczywiste, jak nam się wydaje.

Przygotowaliśmy dziesięć kolorowych plansz A4 z eksperymentami i zagadkami dotyczącymi zmysłów. Nie są to ilustracje, które wystarczy obejrzeć i odłożyć. Każda zachęca do postawienia hipotezy, wykonania prostego zadania, porównania wyników i zastanowienia się, dlaczego mózg zinterpretował bodźce właśnie w taki sposób.

Złudzenia, które można sprawdzić samodzielnie

Na początek dzieci przyglądają się znanym złudzeniom optycznym. Porównują koła otoczone innymi kształtami, oceniają długość odcinków zakończonych strzałkami i obserwują, jak tło zmienia postrzeganie koloru. Następnie sprawdzają, jak perspektywa wpływa na ocenę wielkości, oraz szukają własnej ślepej plamki. Najciekawszy moment następuje wtedy, gdy pierwsze wrażenie okazuje się inne niż rezultat prostego sprawdzenia.

W kolejnych doświadczeniach do gry włączają się także inne mechanizmy. Dzieci odczytują wyrazy z brakującymi literami i odkrywają rolę kontekstu. Próbują wyłowić jeden dźwięk spośród wielu odgłosów, poznają nietypowe wrażenie dotykowe wywołane skrzyżowaniem palców, a na przykładach zapachu i jedzenia dowiadują się, czym są adaptacja węchowa oraz współpraca węchu ze smakiem. To okazja, by wyjaśnić, że nie każde zadanie przedstawia złudzenie optyczne – niektóre dotyczą uwagi, pamięci i sposobu łączenia informacji przez mózg.

Jak wykorzystać plansze w przedszkolu i szkole?

Najlepiej zacząć od pytania, nie od odpowiedzi. Pokaż dzieciom dużą część ilustracyjną i poproś, aby wskazały, co zauważają. Niech spróbują przewidzieć wynik, a potem wspólnie go sprawdzą. Gdy odpowiedzi w grupie będą różne, potraktujcie to jako punkt wyjścia do rozmowy: czy wszyscy musimy widzieć i odczuwać to samo? Skąd mamy pewność, że dobrze oceniamy wielkość albo odległość?

W przedszkolu wystarczy krótkie doświadczenie i rozmowa o pierwszym wrażeniu. Uczniowie klas 1–3 mogą już zapisywać przewidywania i wyniki, mierzyć odcinki, porównywać odpowiedzi oraz wyciągać wnioski. Starszym dzieciom warto zaproponować dodatkowe pytanie: „Jak zmieniłby się wynik, gdybyśmy zmienili tło, odległość albo warunki obserwacji?”. W ten sposób plansze ćwiczą uważność, spostrzegawczość, rozumowanie, formułowanie hipotez i krytyczne myślenie.

Plansze sprawdzą się podczas zajęć przyrodniczych, Dnia Zmysłów, lekcji o ludzkim ciele, zajęć rozwijających ciekawość poznawczą oraz na szkolnej gazetce. Można z nich urządzić również małą wystawę „Nie wierz pierwszemu wrażeniu!”, przy której kolejne grupy samodzielnie wykonują doświadczenia.