„Doktor Dolittle i jego zwierzęta” Hugh Loftinga opowiada o niezwykłym lekarzu, który dzięki znajomości języka zwierząt wyrusza do Afryki, aby uratować małpy przed groźną chorobą. Poniższe streszczenie zostało przygotowane na podstawie pełnego tekstu książki w polskim przekładzie Jarka Westermarka.

Doktor Dolittle i jego zwierzęta

John Dolittle mieszka w niewielkim angielskim miasteczku Puddleby nad rzeką Marsh. Jest wykształconym lekarzem i początkowo zajmuje się leczeniem ludzi. Mieszka razem ze swoją siostrą Sarą, która prowadzi mu dom. Doktor najbardziej na świecie kocha jednak zwierzęta. W jego domu i ogrodzie przebywają między innymi złote rybki, króliki, białe myszy, wiewiórka, jeż, krowa z cielęciem, stary kulawy koń, kury, gołębie i jagnięta. Jego najbliższymi zwierzęcymi przyjaciółmi są papuga Polinezja, pies Dżip, kaczka Dab-Dab, prosiaczek Gub-Gub i sowa Tu-Tu.

Zwierząt jest tak wiele, że zaczynają przeszkadzać pacjentom doktora. Pewna starsza kobieta podczas wizyty siada przypadkowo na jeżu i więcej już nie wraca. Kolejni mieszkańcy Puddleby także rezygnują z leczenia u Dolittle’a. Sara ostrzega brata, że przez zwierzęta straci wszystkich pacjentów i popadnie w biedę. Doktor odpowiada jednak, że woli towarzystwo zwierząt od ludzi. Z czasem rzeczywiście zarabia coraz mniej. Sprzedaje pianino i odświętny garnitur, ale nawet to nie wystarcza na utrzymanie domu oraz licznych podopiecznych.

Nauka języka zwierząt

Pewnego dnia Sprzedawca Mięsa dla Kotów podpowiada Dolittle’owi, żeby zamiast ludzi zaczął leczyć zwierzęta. Uważa, że doktor doskonale je rozumie i wie o nich więcej niż inni weterynarze. Pomysł podoba się papudze Polinezji. Wyjaśnia ona doktorowi, że wszystkie zwierzęta mają własne języki, lecz ludzie nie potrafią ich zrozumieć.

Polinezja zaczyna uczyć Dolittle’a mowy ptaków, a następnie języków innych zwierząt. Pokazuje mu również, że zwierzęta porozumiewają się nie tylko za pomocą głosu, ale także ruchów uszu, ogona, łap, nosa i całego ciała. Doktor okazuje się bardzo pojętnym uczniem. Po pewnym czasie potrafi swobodnie rozmawiać ze zwierzętami i dokładnie rozumieć, co im dolega.

Dolittle rezygnuje z leczenia ludzi i zostaje lekarzem zwierząt. Wkrótce zgłaszają się do niego chorzy podopieczni z całej okolicy. Jednym z pierwszych pacjentów jest koń pociągowy, którego inny weterynarz bezskutecznie leczył z powodu rzekomej kulawizny. Koń wyjaśnia Dolittle’owi, że tak naprawdę pogarsza mu się wzrok i potrzebuje okularów. Doktor zamawia dla niego okulary z zielonymi szkłami. Dzięki umiejętności rozmawiania z pacjentami Dolittle rozpoznaje ich prawdziwe problemy i szybko staje się najsłynniejszym lekarzem zwierząt w okolicy. Wieści o nim roznoszą wędrowne ptaki, dlatego poznają go nawet zwierzęta żyjące w bardzo odległych krajach.

Czi-Czi, krokodyl i ponowna bieda

Dolittle przygarnia kolejne potrzebujące zwierzęta. Pewnego dnia spotyka włoskiego kataryniarza prowadzącego na zbyt ciasnym sznurku brudną i nieszczęśliwą małpkę. Doktor wykupuje zwierzę za szylinga. Małpka otrzymuje imię Czi-Czi, oznaczające w jej języku „rudzielec”.

Innym razem do ogrodu doktora przychodzi krokodyl, który uciekł z cyrku. Cierpi z powodu bolącego zęba. Dolittle udziela mu pomocy, a krokodyl prosi, by pozwolono mu zamieszkać w ogrodowym stawie. Obiecuje, że nie będzie zjadał ryb ani krzywdził innych mieszkańców domu. Doktor zgadza się, ponieważ nie chce skazywać zwierzęcia na powrót do cyrku.
Obecność krokodyla odstrasza jednak klientów. Właściciele psów, kotów i zwierząt gospodarskich przestają przychodzić do Dolittle’a. Sara żąda, aby brat pozbył się krokodyla. Kiedy odmawia, siostra opuszcza dom. Doktor ponownie zostaje bez pieniędzy, ale nie zamierza porzucić swoich podopiecznych.

Zwierzęta postanawiają przejąć obowiązki domowe. Czi-Czi gotuje i wykonuje naprawy, Dżip sprząta podłogi, Dab-Dab ściera kurze i ścieli łóżka, Tu-Tu prowadzi rachunki, Gub-Gub zajmuje się ogrodem, a Polinezja zostaje gospodynią domu. Zwierzęta próbują również sprzedawać przed bramą warzywa i kwiaty. Zbliża się jednak wyjątkowo mroźna zima, śnieg niszczy resztki warzyw, a mieszkańcom domu zaczyna brakować jedzenia.

Wiadomość z Afryki i wielka podróż

Pewnej grudniowej nocy Czi-Czi otrzymuje od jaskółki wiadomość z Afryki. Wśród małp wybuchła groźna epidemia. Wiele zwierząt choruje i umiera, dlatego małpy proszą słynnego doktora, aby przybył im z pomocą.

Dolittle natychmiast chce wyruszyć, ale jego skarbonka jest pusta. Ostatnią monetę wydał wcześniej na gryzak dla ząbkującego borsuka. Doktor zwraca się więc do znajomego marynarza, którego dziecko kiedyś wyleczył z odry. Marynarz zgadza się pożyczyć mu statek. Sklepikarz daje wyprawie żywność na kredyt.

Do Afryki wyruszają z doktorem Polinezja, Czi-Czi, krokodyl, Dżip, Dab-Dab, Gub-Gub i Tu-Tu. Pozostałe zwierzęta zostają w Puddleby. Drogę wskazuje im jaskółka, która leci przed statkiem, a nocami niesie niewielką latarenkę. Podróż trwa sześć tygodni. Im dalej na południe płyną, tym robi się cieplej. Po drodze latające ryby i morświny rozpoznają statek słynnego doktora i pomagają podróżnikom.

Gdy wyprawa zbliża się do wybrzeży Afryki, wybucha gwałtowny sztorm. Statek uderza w skały, a przez dziurę w dnie zaczyna wlewać się woda. Dab-Dab przymocowuje do palmy linę, po której na brzeg przedostają się zwierzęta nieumiejące pływać. Wszyscy zostają uratowani, ale statek rozpada się i nie nadaje się już do dalszej podróży. Po sztormie Dab-Dab odnajduje unoszący się na wodzie cylinder doktora. Wewnątrz ukryła się biała myszka, która w tajemnicy wyruszyła razem z wyprawą.

Król Jolliginki i ucieczka z więzienia

Podróżnicy trafiają na ziemie należące do króla Jolliginki. Władca nie pozwala Dolittle’owi przejść przez swoje państwo. Wiele lat wcześniej zaufał innemu białemu przybyszowi, który wydobywał złoto i zabijał słonie dla ich ciosów, a następnie odpłynął bez podziękowania. Od tego czasu król nie ufa przybyszom. Rozkazuje zamknąć doktora i jego zwierzęta w więzieniu.

Polinezja przeciska się przez kraty i nocą leci do pałacu. Ukrywa się pod łóżkiem króla i doskonale naśladuje głos Dolittle’a. Udaje, że doktor wydostał się z więzienia, stał się niewidzialny i może sprowadzić na królestwo chorobę. Przerażony władca rozkazuje strażnikom wypuścić więźniów.

Doktor i jego zwierzęta natychmiast uciekają. Żołnierze króla szybko odkrywają podstęp i rozpoczynają pościg. Czi-Czi prowadzi przyjaciół przez gęstą dżunglę, lecz przed granicą Krainy Małp uciekinierzy docierają do szerokiej przepaści. Małpy chwytają się za ręce i nogi, tworząc nad urwiskiem żywy most. Dolittle i jego towarzysze przechodzą na drugą stronę. Gdy pojawiają się żołnierze, most zostaje wciągnięty i pościg się kończy.

Leczenie chorych małp

W Krainie Małp doktor zastaje setki chorych zwierząt. Wiele z nich już zmarło. Dolittle oddziela zdrowe małpy od chorych, szczepi te, które nie zostały jeszcze zarażone, i organizuje szpital. Przez trzy dni i trzy noce pracuje bez odpoczynku. Wkrótce okazuje się, że brakuje zdrowych małp, które mogłyby opiekować się pacjentami.

Doktor prosi o pomoc inne afrykańskie zwierzęta. Przywódca Lwów odmawia, ponieważ uważa, że król zwierząt nie powinien usługiwać małpom. Za jego przykładem odmawiają również lamparty i antylopy. Wkrótce jednak choruje jedno z lwiątek. Królowa Lwica dowiaduje się, że jej mąż obraził jedynego lekarza potrafiącego porozumiewać się ze zwierzętami, i zmusza go do naprawienia błędu.

Przywódca Lwów wraca do Dolittle’a, zgadza się pomóc i sprowadza inne zwierzęta. Do pracy przy małpim szpitalu dołączają lwy, lamparty, antylopy, żyrafy i zebry. Dzięki wspólnemu wysiłkowi epidemia zostaje opanowana. Małpy stopniowo wracają do zdrowia, a po dwóch tygodniach szpital opuszcza ostatni pacjent. Wyczerpany doktor śpi później przez trzy dni.

Dar od małp – niezwykły dwugłowiec

Kiedy Dolittle oznajmia, że musi wracać do Puddleby, małpy są bardzo zasmucone. Chciałyby, aby został z nimi na zawsze, ale Czi-Czi wyjaśnia, że doktor ma w Anglii długi. Musi zapłacić sklepikarzowi za żywność oraz wynagrodzić marynarzowi utratę statku.
Małpy postanawiają przygotować dla niego niezwykły dar. Czi-Czi podpowiada, że powinno to być rzadkie zwierzę, którego nie widział jeszcze żaden Europejczyk. Wybór pada na dwugłowca – bardzo płochliwe stworzenie mające głowę na obu końcach ciała. Zwierzę początkowo nie chce opuszczać Afryki ani pozwalać, aby ludzie mu się przyglądali. Po rozmowie z Dolittle’em przekonuje się jednak, że doktor jest dobrym człowiekiem. Zgadza się wyruszyć z nim pod warunkiem, że będzie mogło wrócić do Afryki, gdy życie wśród ludzi mu się nie spodoba. Doktor obiecuje również, że nigdy nie zamknie go w klatce.

Ponowne uwięzienie i pomoc księcia Bumpo

Po pożegnalnej uczcie doktor i jego towarzysze ruszają w stronę wybrzeża. Muszą ponownie przejść przez królestwo Jolliginki. Kiedy Czi-Czi oddala się na chwilę w poszukiwaniu kokosów, pozostali gubią drogę. Po kilku dniach błądzenia przez bagna i gęstą roślinność trafiają prosto do królewskiego ogrodu. Żołnierze chwytają ich i ponownie zamykają w więzieniu.

Polinezja unika pojmania i odnajduje księcia Bumpo, syna króla. Książę opowiada, że pragnie zmienić kolor swojej twarzy, ponieważ wierzy, iż dzięki temu zdobędzie miłość królewny znanej mu z baśni. Polinezja przekonuje go, że Dolittle potrafi przygotować odpowiednią miksturę. Doktor zgadza się pomóc pod warunkiem, że Bumpo przygotuje dla niego statek z zapasami i uwolni więźniów.

Książę spełnia żądania doktora. Dolittle miesza kilka lekarstw, a po zanurzeniu twarzy w miksturze Bumpo otrzymuje bardzo jasną cerę i szare oczy. Zachwycony książę otwiera więzienie. Doktor i jego zwierzęta uciekają na przygotowany statek i wypływają w morze. Dolittle nie jest pewien, czy działanie mikstury okaże się trwałe.

Ten fragment książki przedstawia przestarzałe wyobrażenia dotyczące koloru skóry. W publikacji edukacyjnej warto zachować zgodność z fabułą, ale nie przedstawiać pragnienia księcia jako czegoś właściwego lub uzasadnionego.

Spotkanie z piratami

Podczas podróży do domu Dolittle zauważa statek o czerwonych żaglach. Dżip dzięki doskonałemu węchowi rozpoznaje, że płyną nim niebezpieczni ludzie. Są to piraci dowodzeni przez Bena Alego, nazywanego Smokiem Berberii. Ich szybki statek dogania łódź doktora.

Dolittle prosi o pomoc jaskółki. Ptaki przywiązują do dziobu tysiące cienkich sznurków i wspólnie ciągną statek z ogromną prędkością. Uciekinierzy docierają do wyspy, gdzie jaskółki muszą odpocząć. Szczury mieszkające na statku ostrzegają doktora, że łódź jest w złym stanie i wkrótce zatonie.

Piraci odnajdują zatokę i wchodzą na statek Dolittle’a, aby go przeszukać. Doktor i zwierzęta wykorzystują ich nieobecność, przechodzą na szybszy piracki okręt i próbują odpłynąć. Głośne kichnięcie przeziębionego Gub-Guba zdradza jednak ich plan. Piraci ruszają za nimi na uszkodzonym statku.

Stara łódź zaczyna tonąć. Piraci wpadają do wody, gdzie otaczają ich rekiny. Rekiny proponują Dolittle’owi, że rozprawią się ze złoczyńcami, lecz doktor nie pozwala im nikogo skrzywdzić. Zmusza Bena Alego i jego ludzi do przyrzeczenia, że zrezygnują z napadania na statki i zostaną spokojnymi rolnikami. Mają między innymi uprawiać rośliny przeznaczone na pokarm dla ptaków. Dopiero wtedy rekiny pozwalają im bezpiecznie dopłynąć do wyspy.

Chłopiec uwięziony na statku

Po odpłynięciu zwierzęta przeszukują zdobyty piracki statek. Tu-Tu słyszy niezwykle cichy dźwięk dochodzący zza zamkniętych drzwi. Dzięki doskonałemu słuchowi rozpoznaje, że w środku znajduje się ktoś, kto próbuje nie płakać. Doktor rozbija drzwi siekierą i odnajduje mniej więcej ośmioletniego chłopca zamkniętego w składzie na rum.

Chłopiec opowiada, że piraci napadli na niego i jego rudowłosego wujka, gdy wspólnie łowili ryby. Ben Ali chciał zmusić rybaka do przyłączenia się do piratów. Mężczyzna odmówił, a później zniknął. Bratanek obawia się, że wujek został wyrzucony za burtę.
Dolittle pyta o jego los morświny. Zwierzęta wiedzą, że łódź rybaka zatonęła, ale zapewniają, że sam mężczyzna nie utonął. Doktor postanawia go odnaleźć. Najpierw prosi o pomoc orły, które przeszukują lądy i morza, lecz nie znajdują zaginionego.

Niezwykły węch Dżipa

Dżip prosi chłopca o przedmiot należący do jego wujka. Na czerwonej chuście rybaka wyczuwa zapach czarnej tabaki, której mężczyzna często używał. Pies staje na dziobie statku i przez wiele godzin bada zapachy niesione przez wiatr. Gdy pojawia się odpowiedni podmuch z zachodu, Dżip rozpoznaje woń tabaki i wskazuje kierunek podróży.
Pies wyczuwa również, że rybak niczego nie gotuje i prawdopodobnie cierpi z powodu głodu. Jaskółki ponownie pomagają, ciągnąc statek szybciej. W końcu Tu-Tu dostrzega na morzu olbrzymią nagą skałę. Z pozoru nikogo na niej nie ma, ale Dżip jest pewien, że właśnie stamtąd dochodzi zapach.

Na powierzchni skały pies odnajduje wejście do podziemnego tunelu. Dolittle i Dżip schodzą do środka. W niewielkiej kamiennej komorze znajdują śpiącego rybaka, obok którego leży duża tabakierka. Mężczyzna wyjaśnia, że Ben Ali pozostawił go tam za odmowę dołączenia do piratów. Od czterech dni nie jadł ani nie pił i miał przy sobie jedynie tabakę.

Doktor zabiera go na statek i podaje mu jedzenie. Bratanek oraz wujek szczęśliwie się odnajdują. Wyprawa odwozi ich do rodzinnego miasteczka rybackiego, gdzie czeka zrozpaczona matka chłopca, będąca jednocześnie siostrą uratowanego mężczyzny.

Powrót do Puddleby

Mieszkańcy miasteczka rybackiego uważają doktora za bohatera. Burmistrz wręcza mu zegarek ozdobiony diamentami, a Dżip otrzymuje złotą obrożę z napisem informującym, że jest najmądrzejszym psem na świecie. Po uroczystym pożegnaniu Dolittle wyrusza w dalszą drogę.

Po powrocie do Anglii doktor nie jedzie od razu do domu. Podróżuje od jarmarku do jarmarku i za niewielką opłatą pozwala ludziom oglądać dwugłowca. Niezwykłe zwierzę przyciąga ogromne tłumy. Właściciele cyrków i ogrodów zoologicznych oferują Dolittle’owi wielkie sumy, lecz doktor stanowczo odmawia sprzedaży przyjaciela. Nie zgadza się, aby dwugłowiec został zamknięty w klatce.

Po kilku tygodniach doktor zarabia wystarczająco dużo pieniędzy i wraca do swojego domu w Puddleby. Kupuje marynarzowi dwa nowe statki, płaci sklepikarzowi za prowiant, spłaca pozostałe długi i sprawia sobie nowe pianino, w którym ponownie mogą zamieszkać białe myszy. Zostaje zamożnym człowiekiem, ale nadal prowadzi spokojne życie wśród swoich zwierząt.

Wieczorami Dolittle siada z przyjaciółmi przy ogniu i czyta im książki. Tymczasem uratowane małpy w odległej Afryce wspominają dobrego doktora i zastanawiają się, czy jeszcze kiedyś je odwiedzi.