Poznajemy środki słowotwórcze!

Plansza przedstawia najważniejsze środki słowotwórcze, czyli sposoby tworzenia nowych wyrazów w języku polskim. Wyjaśnia podstawowe pojęcia: wyraz podstawowy, wyraz pochodny, rdzeń, formant, przedrostek, przyrostek, a także zdrobnienia i zgrubienia.

Uczniowie widzą na przykładach, jak dzięki środkom słowotwórczym powstają wyrazy o nowych znaczeniach (np. dom → domek, domowy, przebudować). Plansza pomaga zrozumieć, że budowa wyrazów nie jest przypadkowa, lecz wynika z określonych zasad.

1. Co rozwija ta plansza? (Cele edukacyjne)

Plansza wspiera rozwój:

• rozpoznawania wyrazów podstawowych i pochodnych,
• wskazywania rdzenia i formantu w wyrazach,
• rozumienia roli przedrostków i przyrostków,
• analizy budowy wyrazu,
• tworzenia nowych wyrazów według określonych zasad,
• umiejętności przekształcania wyrazów (np. dodawanie formantów),
• przygotowania do zagadnień słowotwórczych na sprawdzianach.

2. Jak wykorzystać planszę na zajęciach? (Praktyczne zastosowania)

• Wprowadzenie pojęć: rdzeń, formant, przedrostek, przyrostek.
• Analizowanie budowy wyrazów i zaznaczanie ich części.
• Tworzenie własnych wyrazów pochodnych od wyrazu podstawowego.
• Rozpoznawanie sposobu utworzenia wyrazu pochodnego.
• Zabawa „Co z tego powstanie?” – uczniowie dodają różne formanty do jednego rdzenia.
• Uzupełnianie tabeli: wyraz podstawowy → wyraz pochodny → znaczenie.
• Praca z uczniami ze SPE - uporządkowane, schematyczne zadania pomagają zrozumieć budowę wyrazów.

3. Na jakie święta typowe i nietypowe nadaje się ta plansza?

• Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego (21 lutego)
• Tydzień Języka Polskiego
• Europejski Dzień Logopedy (6 marca)
• Światowy Dzień Książki (23 kwietnia)
• Projekty językowe o budowie wyrazów
• Dni tematyczne: „Zabawy słowotwórcze”, „Tworzymy nowe słowa”

4. Grupa wiekowa i poziom trudności

Wiek: 10–13 lat (klasy 4–6)

Poziom trudności: średni

Polecane także dla uczniów ze SPE:

• trudności z analizą wyrazów,
• problemy w przekształcaniu wyrazów,
• potrzeba jasnych, schematycznych zasad.

5. Pomysły na rozszerzenie tematu / dodatkowe aktywności

• Gra „Rodzina wyrazów” – tworzenie grup wyrazów o wspólnym rdzeniu.
• Rozszyfrowywanie wyrazów - uczniowie określają ich budowę i sposób powstania.
• Tworzenie wyrazów fantastycznych (np. „latawiec” → „superlatawiec”) i omawianie ich budowy.
• Zastępowanie długich opisów jednym wyrazem pochodnym.
• Dopasowywanie przedrostków do grup znaczeniowych (np. „wy-”, „od-”, „prze-”).
• Pisanie krótkich tekstów z jak największą liczbą słowotwórczo powiązanych wyrazów.

6. Z czym łączyć tę planszę? (Powiązane materiały)

• Plansza o częściach mowy (szczególnie rzeczownik, czasownik, przymiotnik).
• Plansza o budowie wyrazu.
• Karty pracy ze słowotwórstwa.
• Interaktywne ćwiczenia o rdzeniu i formantach.
• Materiały do nauki przekształcania wyrazów.