Model edukacyjny to pomoc, która przedstawia budowę, przekrój, kolejność lub zależność w formie przeznaczonej do samodzielnej pracy ucznia. W odróżnieniu od gotowej planszy nie podaje całej informacji od razu. Trzeba coś dopasować, złożyć, podpisać, uporządkować albo uzupełnić, a właśnie ta czynność staje się częścią zadania.

W zależności od tematu model może być przestrzenny, warstwowy, obrotowy, składany jak książeczka, wyposażony w ruchome elementy lub przygotowany do wklejenia do zeszytu. Nie ograniczamy tej kategorii do jednej konstrukcji. Forma ma wynikać z tego, co uczeń powinien zrozumieć: gdzie znajduje się dana część, jak elementy łączą się ze sobą, co dzieje się wcześniej i później albo jak przebiega określony proces.

Modele „Budowa…” – od nazwania części do zrozumienia ich funkcji

W modelach z serii „Budowa…” uczeń poznaje elementy tworzące daną całość i samodzielnie przyporządkowuje do nich właściwe nazwy. W prostszych zestawach wystarczą czytelny model oraz etykiety, np. z nazwami części owocu, rośliny lub grzyba. Taki materiał dobrze sprawdza się wtedy, gdy celem jest rozpoznawanie elementów i utrwalenie podstawowego słownictwa.

Ten sam pomysł można jednak rozwijać wraz z wiekiem uczniów. Bardziej zaawansowany model może zawierać większą liczbę elementów, precyzyjniejsze nazewnictwo, krótkie opisy funkcji, definicje, zależności lub informacje umieszczone pod otwieranymi częściami. Dzięki temu „budowa” nie musi oznaczać wyłącznie materiału dla najmłodszych. Może prowadzić od prostego przekroju jabłka aż do pracy z komórką, narządem, atomem, warstwami Ziemi czy inną strukturą omawianą na lekcjach w starszych klasach.

Cykle życia i modele procesów – gdy najważniejsza jest kolejność

W cyklach życia uczeń nie powinien otrzymywać wyłącznie gotowego koła z obrazkami. Znacznie więcej możliwości daje materiał, w którym etapy trzeba najpierw rozpoznać, a następnie ułożyć we właściwej kolejności, połączyć, złożyć lub umieścić w odpowiednich miejscach. Taka konstrukcja pozwala sprawdzić, czy dziecko rzeczywiście rozumie przebieg zmian, a nie tylko rozpoznaje ilustrację.

Ta zasada może być wykorzystywana szerzej niż w klasycznych cyklach życia motyla, żaby czy rośliny. Modele procesów mogą w przyszłości przedstawiać między innymi obieg wody, krążenie krwi, podział komórki, fotosyntezę, obieg materii, przemiany geologiczne czy inne zagadnienia, w których znaczenie ma kolejność, kierunek zmian lub relacja przyczynowo-skutkowa. Wraz ze wzrostem poziomu trudności ilustracje mogą być uzupełniane pojęciami, krótkimi wyjaśnieniami, symbolami, wzorami lub pytaniami wymagającymi samodzielnego wnioskowania.

Modele jako wklejki do zeszytu i interaktywne notatki

Wybrane modele można wykorzystać nie tylko jako stojącą pomoc lub pracę na osobnej kartce. Po wydrukowaniu w odpowiedniej skali mogą stać się wklejką do zeszytu albo częścią interaktywnej notatki. Ruchome klapki, warstwy, kieszonki czy elementy otwierane pozwalają zmieścić na jednej stronie więcej informacji bez tworzenia zwartego bloku tekstu.

W młodszych klasach pod ruchomym elementem może znaleźć się nazwa lub prosty opis. W starszych – funkcja, definicja, przykład, równanie, ważna zależność albo pytanie do samodzielnego uzupełnienia. Taka wklejka nie ma być dekoracją zeszytu. Jej zadaniem jest uporządkowanie informacji tak, aby uczeń mógł później wrócić do modelu podczas powtórki i odtworzyć z niego najważniejsze treści.

Jak wykorzystać model edukacyjny podczas lekcji?

Ten sam materiał może pracować na kilku etapach lekcji. Na początku może posłużyć jako problem do rozwiązania: uczniowie próbują ułożyć części lub etapy przed omówieniem tematu. Podczas wprowadzania nowych wiadomości model staje się wspólnym schematem, na którym można wskazywać elementy i omawiać zależności. Po lekcji można wykorzystać go ponownie – tym razem bez podpowiedzi – jako krótką powtórkę albo zadanie sprawdzające.

Modele sprawdzają się także w stacjach zadaniowych, pracy w parach i małych grupach. Nauczyciel może rozdać uczniom zestawy etykiet, poprosić o uzasadnienie ich rozmieszczenia albo zaproponować porównanie dwóch podobnych struktur czy procesów. W bardziej zaawansowanych materiałach część opisów można pozostawić pusta, aby uczeń samodzielnie dopisał funkcje, przykłady lub wnioski. Wtedy gotowy model staje się jednocześnie pomocą dydaktyczną i śladem pracy ucznia.

Dla młodszych i starszych uczniów

O poziomie materiału nie decyduje sam fakt, że trzeba go wyciąć lub złożyć. Trudność można stopniować poprzez liczbę elementów, szczegółowość ilustracji, poziom słownictwa, obecność opisów i funkcji oraz zakres samodzielności wymaganej od ucznia. Dlatego modele edukacyjne mogą mieć zastosowanie zarówno w przedszkolu i edukacji wczesnoszkolnej, jak i w klasach 4–8 czy w szkole ponadpodstawowej.

Dla młodszych dzieci najważniejsze będzie nazywanie, rozpoznawanie i porządkowanie. Starsi uczniowie mogą analizować strukturę, łączyć element z jego funkcją, porównywać modele, uzupełniać informacje i wykorzystywać gotową pracę jako materiał do powtórki. Dzięki temu jedna kategoria może obejmować bardzo różne tematy, a każdy model pozostaje dostosowany do konkretnego celu edukacyjnego – nie do samego wieku ucznia.